„Czyste Powietrze” – kiedy obietnica wsparcia zmienia się w żądanie zwrotu pieniędzy
Program „Czyste Powietrze” miał pomóc właścicielom domów ocieplić budynki, wymienić źródła ciepła i poprawić efektywność energetyczną. Dla wielu był to jedyny realny sposób sfinansowania inwestycji, na którą nie mogliby sobie pozwolić z własnych środków.
Od 14 czerwca 2024 roku program działa w nowej odsłonie – wprowadzono m.in. obowiązek wyboru pomp ciepła z listy zielonych urządzeń i materiałów (tzw. lista ZUM) oraz większy nacisk na audyt energetyczny inwestycji. W założeniu miało to zwiększyć bezpieczeństwo beneficjentów i poprawić jakość wykonywanych prac – rzeczywistość okazała się jednak dużo bardziej skomplikowana. Zamiast stabilnego wsparcia, coraz częściej pojawiają się opóźnienia, obniżanie przyznanych dotacji i wezwania do zwrotu już wypłaconych pieniędzy.
Opóźnienia, obniżone dotacje i wezwania do zwrotu – co się dzieje w praktyce?
Media już od wielu miesięcy opisują narastające problemy w „Czystym Powietrzu”. Beneficjenci i wykonawcy skarżą się na wielomiesięczne opóźnienia w wypłacie środków oraz decyzje o wypowiadaniu umów i zmniejszaniu dotacji. Według danych przytaczanych w prasie, tylko w 2024 roku i pierwszym kwartale 2025 roku rozwiązano około 1400 umów i obniżono pomoc w kilkuset kolejnych sprawach, a do zwrotu pozostaje ponad 40 milionów złotych. Szacowane zaległości w wypłatach sięgają przy tym łącznie nawet około 10 miliardów złotych.
Bardzo podobnie wygląda to z perspektywy uczestników programu. Najpierw Fundusz zawiera z beneficjentem umowę, zatwierdza zakres inwestycji i wypłaca zaliczkę. Następnie beneficjent podpisuje umowę z wykonawcą, a wykonawca prowadzi prace i ponosi koszty – bardzo często w znacznej części „z własnej kieszeni” – oczekując na rozliczenie dotacji. Dopiero na samym końcu całej procedury Fundusz zaczyna kwestionować koszty, obniża przyznaną dotację, a niekiedy wzywa do zwrotu części lub całości zaliczki wraz z odsetkami.
W efekcie wykonawcy tracą płynność finansową, a beneficjenci – osoby fizyczne – pozostają z ukończoną inwestycją i żądaniem zwrotu pieniędzy, których po prostu nie mają.
Historie naszych Klientów: kiedy przyznana dotacja znika na papierze
Do naszej Kancelarii zgłaszają się zarówno beneficjenci, jak i wykonawcy, którzy stanęli przed takim problemem. Dane osób zachowujemy w poufności, ale mechanizm można dobrze zobrazować na dwóch sprawach.
W przypadku pani Danuty, Fundusz zaakceptował dofinansowanie w wysokości 71.200 zł i wypłacił 35.600 zł zaliczki. Prace zostały wykonane, a w marcu 2025 roku złożono wniosek o płatność końcową. Fundusz nie wypłacił jednak pozostałej części środków i zakwestionował zasadność kosztów, a następnie wezwał panią Danutę do zwrotu części zaliczki – blisko 9.000 zł, wraz z odsetkami jak dla zaległości podatkowych. W praktyce oznacza to, że pomimo przyznanej dotacji na ponad 71 tysięcy złotych, Fundusz uznał, że zakończona inwestycja warta jest jedynie około 26 tysięcy złotych. Różnica sięga zatem około 45 tysięcy złotych.
Jeszcze trudniejsza sytuacja dotknęła pana Kamila. W jego przypadku Fundusz przyznał 116.200 zł, w tym 58.100 zł zaliczki. Po roku od zawarcia umowy o dofinansowanie, Fundusz stwierdził, że koszty kwalifikowane wynoszą jedynie 6.756 zł. To niemal 110 tysięcy złotych mniej niż pierwotnie zaakceptowana wysokość dotacji. Dla przeciętnego gospodarstwa domowego jest to różnica nie do udźwignięcia bez pomocy.
W tego typu sprawach problemy nie wynikają z „widzimisię” beneficjentów. Oni wykonali inwestycję zgodnie z zaakceptowanym zakresem i na podstawie zawartej umowy. Niespodziewana zmiana stanowiska Funduszu uderza w obie strony – osoby korzystające z programu i firmy wykonujące prace.
Gdzie leży problem? Sposób stosowania przepisów i umów przez Fundusze
Program „Czyste Powietrze” opiera się na dokumentach programowych i wzorcach umów, a ich stosowanie powinno być przewidywalne i zgodne z prawem. Niemniej jednak, w praktyce, sposób, w jaki niektóre Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska oceniają koszty kwalifikowane i rozliczają inwestycje, budzi poważne wątpliwości.
W wielu sprawach, które analizujemy, widać dużą dowolność w ocenie tego, które wydatki uznaje się za kwalifikowane, a które są odrzucane. Los danego beneficjenta bywa w praktyce zależny od interpretacji jednej osoby po stronie Funduszu, która rozpatruje konkretny wniosek. Takie działanie stoi w sprzeczności z zasadą zaufania obywatela do państwa i prawa oraz z zasadą legalizmu, zgodnie z którą organy publiczne mogą działać wyłącznie na podstawie i w granicach przepisów.
Fundusze przyznają dotację do określonej kwoty i wypłacają zaliczkę, co oznacza, że na etapie zawierania umowy same potwierdzają, iż tyle środków jest potrzebne na realizację inwestycji. Beneficjent nie ma możliwości samodzielnie przeprowadzić zaawansowanego audytu ofert rynkowych, opiera się więc na informacjach od wykonawcy oraz na tym, że umowę i kosztorys zatwierdził Fundusz, co tylko dodatkowo uwiarygadnia cały proces w jego oczach i zapewnia przekonanie, że właśnie taką kwotę otrzyma. Po wykonaniu prac, nie powinien być zatem zaskakiwany nagłą zmianą oceny tych samych kosztów.
Zdajemy sobie sprawę, że NFOŚiGW wskazuje również na stwierdzane nieprawidłowości po stronie części firm wykonawczych i konieczność ochrony środków publicznych. Nie może to jednak oznaczać przerzucenia całego ryzyka na uczciwych beneficjentów i wykonawców, którzy działali w zaufaniu do programu.
Jak pomagamy beneficjentom i wykonawcom „Czystego Powietrza”?
W Kancelarii WDG HAUSLAG opracowaliśmy strategię działania, która obejmuje zarówno etap przedsądowy, jak i ewentualny spór przed sądem. Dzięki temu, możemy kompleksowo przejąć na siebie prowadzenie sprawy przeciwko Funduszowi.
- Po pierwsze, analizujemy umowę o dofinansowanie, dokumentację inwestycji, korespondencję z Funduszem oraz podstawę prawną wezwania do zwrotu lub obniżenia dotacji. Sprawdzamy, czy pismo Funduszu ma charakter decyzji administracyjnej, czy jest to jedynie wezwanie oparte na umowie cywilnoprawnej. Od tego zależy, jaka ścieżka działania będzie najkorzystniejsza.
- Po drugie, przygotowujemy odpowiednie pisma – od wyjaśnień i wniosków o ponowne rozpatrzenie sprawy, przez zastrzeżenia do ustaleń kontroli, aż po wezwania do zapłaty i pozwy. Dążymy do tego, aby możliwie dużo spraw zakończyć na etapie przedsądowym, ale jeśli jest to konieczne, reprezentujemy Klientów także w procesach sądowych.
- Po trzecie, wspieramy Klientów w negocjacjach z Funduszem. Zdarza się, że po przedstawieniu rzetelnej argumentacji, dokumentów i opinii specjalistów możliwe jest wypracowanie rozwiązania, które ogranicza skalę strat po stronie beneficjenta lub wykonawcy.
- Wreszcie po czwarte, pomagamy również firmom wykonawczym i osobom planującym skorzystanie z programu na etapie przygotowania inwestycji. Sprawdzamy projekty umów, doradzamy, jak dokumentować wykonane prace, jak opisywać faktury i jak przygotować się do ewentualnej kontroli, aby zminimalizować ryzyko późniejszych sporów z Funduszem.
Dlaczego warto działać szybko i nie czekać z reakcją?
W sprawach związanych z „Czystym Powietrzem” kluczowy jest czas. Wezwania do zwrotu środków często zawierają krótkie terminy na zapłatę oraz narastające, wysokie odsetki. Może się również zdarzyć, że, po bezskutecznym wezwaniu, Fundusz skieruje sprawę do egzekucji lub do sądu.
Zanim beneficjent lub wykonawca podejmie jakąkolwiek decyzję – podpisze aneks, zgodzi się na obniżenie dotacji, odda część zaliczki albo uzna roszczenie Funduszu – warto, aby sprawę przeanalizował prawnik. W wielu przypadkach, po spokojnej analizie dokumentów, okazuje się, że stanowisko Funduszu można skutecznie zakwestionować lub znacząco ograniczyć żądaną kwotę.
Z naszej perspektywy najgorszym rozwiązaniem jest bierne oczekiwanie, że „sprawa sama się wyjaśni”. Z doświadczenia wiemy, że bez reakcji po stronie beneficjenta lub wykonawcy sytuacja zazwyczaj się pogarsza, a skala ryzyka finansowego rośnie.
Wsparcie Kancelarii WDG HAUSLAG
Jako Kancelaria mamy świadomość, że dla wielu rodzin i małych firm inwestycja w ramach „Czystego Powietrza” to często jedna z najważniejszych decyzji finansowych na lata. Gdy, po wykonaniu prac i spełnieniu warunków programu, pojawia się nagłe żądanie zwrotu dziesiątek tysięcy złotych, trudno oczekiwać, że beneficjent samodzielnie poradzi sobie z analizą przepisów, umów i pism od Funduszu.
Dlatego właśnie naszym celem jest nie tylko prowadzenie sporu, ale również odciążenie Klienta i przejęcie komunikacji z Funduszem. W praktyce oznacza to, że pomagamy uporządkować dokumenty, przygotowujemy odpowiedzi na pisma, reprezentujemy w negocjacjach oraz – jeśli to konieczne – również przed sądem. Na każdym etapie wyjaśniamy, jakie są realne scenariusze i ryzyka oraz co możemy zrobić, aby je ograniczyć.
Otrzymałeś wezwanie do zwrotu dotacji lub części zaliczki? Fundusz obniżył Ci dofinansowanie po zakończonej inwestycji? Wykonawca nie otrzymał zapłaty, ponieważ Fundusz zakwestionował koszty? – warto skonsultować sprawę, zanim podejmiesz dalsze kroki. Zapraszamy do kontaktu z Kancelarią WDG HAUSLAG – przeanalizujemy dokumenty, ocenimy ryzyko i zaproponujemy konkretny plan działania, dostosowany do Twojej sytuacji.
Specjalizacje 
