W poprzedniej części opisałem sytuacje, w których, po wykonaniu inwestycji, to Fundusz nagle zmienia swoje stanowisko i domaga się zwrotu dotacji. To jednak tylko jedna strona problemu – drugą są firmy, które wykorzystują program „Czyste Powietrze”, aby zarabiać kosztem klientów, obiecując im „bezpieczną dotację”, a w praktyce przerzucając całe ryzyko na beneficjenta. Tekst jest kontynuacją poprzedniego artykułu. Ukazuje:

Program „Czyste Powietrze” ma skomplikowane zasady, które zmieniały się już kilkukrotnie. Dla przeciętnego właściciela domu są one trudne do zrozumienia. Tworzy to przestrzeń dla firm, które sprzedają swoje usługi nie tylko jako wykonanie prac, ale także jako „załatwienie dotacji”. Mechanizm jest często podobny. Firma kontaktuje się z mieszkańcem, przedstawia ofertę „kompleksowej obsługi” i zapewnia, że „wszystko jest bezpieczne, bo to program rządowy”, „dotacja na pewno będzie”, a „klient niczym nie ryzykuje”. W praktyce firma przygotowuje kosztorys tak, aby maksymalnie wykorzystać możliwą dotację, zawiera umowę na kwotę opartą na tej dotacji i przekonuje klienta, że „Fundusz wszystko zatwierdzi, bo to standard”, a przy tym minimalizuje ryzyko po swojej stronie, jednocześnie maksymalizując ryzyko po stronie klienta. Część firm dołącza do tego rozbudowane „pakiety doradcze”. Klient słyszy, że wykonawca „zajmie się całym wnioskiem”, „dopilnuje formalności” i „zna procedury Funduszu”. Dla wielu osób brzmi to jak gwarancja bezpieczeństwa – w rzeczywistości najczęściej jest to jedynie strategia sprzedaży. 

Nieuczciwe firmy rzadko działają wprost. Zwykle wykorzystują niewiedzę klienta i jego zaufanie do programu publicznego. Najczęściej spotykamy się z kilkoma powtarzającymi się schematami. Jednym z nich jest zawyżanie kosztorysów tylko po to, aby zmaksymalizować dotację. Klient nie ma narzędzi, by samodzielnie ocenić, czy podane kwoty są rynkowe. Zakłada, że skoro firma obsługuje „Czyste Powietrze”, to „tak musi być”. Następnie okazuje się, że Fundusz uznaje część kosztów za niekwalifikowane i obniża wysokość dotacji, a rzeczywisty ciężar wydatku pozostaje po stronie klienta. Kolejny problem to umowy, które z góry przerzucają całe ryzyko na beneficjenta. Zdarzają się postanowienia, zgodnie z którymi klient płaci pełne wynagrodzenie niezależnie od ostatecznej decyzji Funduszu, a wykonawca nie ponosi żadnej odpowiedzialności, jeśli dotacja zostanie obniżona albo w ogóle nie zostanie wypłacona. Klient dowiaduje się o tym dopiero wtedy, gdy pojawia się odmowa wypłaty albo żądanie zwrotu środków. W praktyce trafiają się też umowy i aneksy przedstawiane do podpisu „od ręki”, podczas wizyty przedstawiciela firmy, często bez realnej możliwości spokojnego zapoznania się z treścią. Padają wtedy zapewnienia, że „to są standardowe dokumenty programu” albo że „wszyscy tak podpisują”. Klient ma poczucie, że jeśli odmówi, to straci szansę na dofinansowanie. Osobnym problemem są firmy, które formalnie deklarują, że „biorą na siebie całą obsługę dotacji”, a w rzeczywistości ograniczają się do wypełnienia wniosku i wysłania kilku dokumentów. Gdy pojawia się problem, odsyłają klienta z informacją, że „to nie ich sprawa, bo decyzje podejmuje Fundusz, a nie firma”. Wreszcie są i takie firmy, które po prostu nie składają wniosków, pomimo obietnic składanych klientom, że proces przeprowadzą „od a do z”. 

Warto odróżnić zwykłe pomyłki od działań typowo nieuczciwych. Omyłki, nieprecyzyjne sformułowania we wnioskach, źle dołączony załącznik czy spóźnione pismo mogą się zdarzyć nawet rzetelnej firmie. Z punktu widzenia prawa kluczowe jest to, czy firma rzetelnie informowała o ryzykach, przedstawiała warunki umowy w sposób jasny, nie składała obietnic niemożliwych do spełnienia i nie wykorzystywała niewiedzy oraz zaufania klienta. Jeżeli wykonawca uczciwie wyjaśnia, że dotacja nie jest gwarantowana i że część ryzyka zawsze pozostaje po stronie klienta, a późniejszy problem wynika z niejasnych lub zmieniających się zasad po stronie Funduszu, można mówić o sporze, ale niekoniecznie o nieuczciwości. Jeżeli jednak firma świadomie buduje przekaz sugerujący „pewną dotację”, „brak ryzyka”, „zero dopłaty z kieszeni klienta”, a w umowie zaszywa postanowienia, które całkowicie wyłączają jej odpowiedzialność, to mamy do czynienia z poważnym nadużyciem zaufania.

Klient, który czuje się oszukany, nie jest bezbronny. W relacji z wykonawcą zastosowanie mają przede wszystkim przepisy prawa polskiego. W zależności od sytuacji wchodzą w grę roszczenia z tytułu nienależytego wykonania umowy, rękojmi za wady, a niekiedy także odpowiedzialność odszkodowawcza za nieprawidłowe doradztwo lub wprowadzanie w błąd. Jeżeli firma obiecywała, że „klient nic nie dołoży”, a dotacja została obniżona, warto przeanalizować czy można dochodzić od wykonawcy zwrotu części wynagrodzenia albo stosownego odszkodowania. Kluczowe znaczenie ma treść umowy, korespondencji, ofert, materiałów reklamowych i zapewnień składanych klientowi na etapie sprzedaży usługi. Jeżeli prace zostały wykonane wadliwie, można dochodzić usunięcia wad, obniżenia wynagrodzenia, a w skrajnych przypadkach także odstąpienia od umowy. Należy jednak pamiętać, że terminy na zgłaszanie roszczeń z tytułu rękojmi są ograniczone, a dla skuteczności działań ważne jest właściwe udokumentowanie zastrzeżeń. W niektórych przypadkach oprócz roszczeń cywilnych możliwe jest także zawiadomienie odpowiednich organów o podejrzeniu popełnienia czynu zabronionego. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których firma wprost posługuje się fałszywymi informacjami albo wprowadza klientów w błąd, licząc na ich niewiedzę i strach przed urzędem. 

 W Kancelarii WDG HAUSLAG prowadzimy sprawy, w których klient jest podwójnie poszkodowany: z jednej strony żądaniem zwrotu środków albo obniżeniem dotacji przez Fundusz, z drugiej – działaniem firmy, która obiecywała bezpieczeństwo i pełną obsługę. Nasza praca zaczyna się od szczegółowej analizy dokumentów. Sprawdzamy umowy z wykonawcą, korespondencję, dokumenty programowe, wnioski do Funduszu i pisma przychodzące z WFOŚiGW. Oceniamy, czy i w jakim zakresie odpowiedzialność leży po stronie wykonawcy, a w jakim po stronie Funduszu. W wielu sprawach okazuje się, że obie te sfery są ze sobą powiązane i trzeba równolegle prowadzić działania wobec obu tych podmiotów. Następnie przygotowujemy strategię działania. W grę wchodzą między innymi wezwania do zapłaty lub zwrotu części wynagrodzenia, żądania usunięcia wad i doprowadzenia inwestycji do stanu zgodnego z umową czy też negocjacje ugodowe z wykonawcą oraz postępowanie sądowe przeciwko firmie, jeśli nie ma podstaw do porozumienia. Ważnym elementem jest także wsparcie dowodowe. Pomagamy klientom zgromadzić i uporządkować dokumenty, zlecamy opinie specjalistów, przygotowujemy klienta do ewentualnego przesłuchania w sądzie. Dbamy o to, aby cała sprawa była prowadzona w sposób konsekwentny i spójny – tak, aby nie osłabić równolegle prowadzonych działań wobec Funduszu. 

Artykuł o nieuczciwych firmach nie oznacza, że wszystkie przedsiębiorstwa działające w „Czystym Powietrzu” są nieuczciwe. Wręcz przeciwnie – większość firm funkcjonuje na rynku w sposób rzetelny, realizuje inwestycje zgodnie ze sztuką budowlaną i stara się uczciwie informować klientów o ryzykach związanych z programem. Takie firmy również ponoszą negatywne skutki działań Funduszy oraz niejasnych zasad programu. Zdarza się, że uczciwy wykonawca nie otrzymuje wynagrodzenia, bo dotacja została obniżona albo wstrzymana, mimo że prace wykonał prawidłowo. Pojawiają się wtedy zarzuty ze strony klienta, a firma zostaje wciągnięta w spór, w którym sama jest ofiarą. Dlatego współpracujemy także z rzetelnymi wykonawcami. Pomagamy im przygotować przejrzyste i bezpieczne umowy, opracować jasny model informowania klientów o ryzykach, uporządkować dokumentację inwestycji i komunikację z Funduszem oraz bronić się przed nieuzasadnionymi roszczeniami. Dzięki temu firma może wyróżnić się na tle nieuczciwej konkurencji i działać w sposób, który minimalizuje ryzyka prawne po obu stronach. 

 Jeżeli masz poczucie, że przedstawiciel firmy obiecywał Ci więcej, niż wynika z podpisanych dokumentów albo po zakończeniu inwestycji zostałeś sam z problemem obniżonej dotacji i żądaniem zwrotu pieniędzy, nie warto zostawiać sprawy „na później”. W pierwszej kolejności należy zgromadzić całą dokumentację: umowy, aneksy, oferty, materiały reklamowe, wiadomości e-mail, SMS-y, notatki z rozmów. To wszystko może stać się dowodem na to, jakie zapewnienia składała firma i jakie informacje przekazywała przed zawarciem umowy. Kolejnym krokiem powinna być spokojna analiza sytuacji z prawnikiem, który zna zarówno specyfikę programu „Czyste Powietrze”, jak i zasady odpowiedzialności wykonawców. Chodzi o to, aby ocenić, czy jest podstawa do dochodzenia roszczeń wobec firmy, jaką strategię przyjąć i czy działania wobec wykonawcy nie utrudnią obrony przed żądaniami Funduszu. 

Pomagamy klientom, którzy znaleźli się w sporze z Funduszem, a jednocześnie czują się wprowadzeni w błąd przez firmę wykonawczą. Naszym celem jest nie tylko „gaszenie pożaru”, gdy pojawia się wezwanie do zwrotu środków, ale także uporządkowanie całej sytuacji prawnej klienta, aby unikał podobnych ryzyk również w przyszłości. Masz wątpliwości co do uczciwości firmy, z którą zawarłeś umowę w ramach „Czystego Powietrza” albo już dziś borykasz się z konsekwencjami jej działań? – warto skonsultować sprawę zanim podejmiesz kolejne decyzje. W wielu przypadkach odpowiednio szybka reakcja pozwala ograniczyć straty finansowe i odzyskać choć część z tego, co zostało utracone.