Orzekanie o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności
W polskim systemie prawnym funkcjonują dwa rodzaje orzeczeń dotyczących niepełnosprawności:
- Orzeczenie o niepełnosprawności – wydawane osobom do 16. roku życia. Nie określa stopnia niepełnosprawności, lecz ustala, czy dziecko wymaga szczególnej opieki i wsparcia (czyli czy potrzebuje stałej pomocy w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych ponad typowy poziom dla swojego wieku).
- Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności – wydawane osobom powyżej 16. roku życia. Klasyfikuje niepełnosprawność na jeden z trzech stopni: lekki, umiarkowany lub znaczny.
Postępowanie odwoławcze w sprawach ww. orzeczeń daje możliwość odwołania się do drugiej instancji tj. do Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności (droga administracyjna) z możliwością dalszego odwołania do sądu rejonowego z możliwością apelacji do sądu okręgowego. Niezależnie od rodzaju orzeczenia procedura jest taka sama. Pouczenia o procedurze odwoławczej są częścią decyzji.
UWAGA: Czytaj pouczenia zawsze i uważnie. Pamiętaj o zachowaniu terminu na odwołanie.
W orzeczeniach o niepełnosprawności wydawanych do 16 r. ż. istotne znaczenie ma punkt 7, czyli wskazanie na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Rodzice lub opiekunowie dziecka z orzeczeniem o niepełnosprawności, z punktem 7 – WYMAGA mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne – dla rodzica/opiekuna, który rezygnuje z pracy, aby sprawować opiekę nad dzieckiem. Od 1 stycznia 2024 r. przepisy przewidują, że świadczenie może otrzymać także rodzic pracujący (tzw. nowe zasady). Aktualnie (od 1 stycznia 2026 r.) wynosi ono 3386 zł miesięcznie. W przypadku orzeczeń o stopniu niepełnosprawności dla osób po ukończeniu 16 r.ż do 18 r.ż. dla uzyskania punktu 7 znaczenie ma stopień niepełnosprawności, który musi być znaczny.
Po ukończeniu 18. roku życia następuje zmiana systemu wsparcia – opiekun traci możliwość pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a osoba z niepełnosprawnością może ubiegać się o świadczenie wspierające (chyba że opiekun pobiera je dalej na tzw. „starych zasadach”, wtedy znaczenie dla jego utrzymania ma dalej ustalony znaczny stopień niepełnosprawności (i jednocześnie orzekany wtedy punkt 7).
Postępowanie odwoławcze w sprawach orzeczeń dotyczących niepełnosprawności
I instancja : Powiatowy/Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności (organ wydający pierwotne orzeczenie). Osoba, która nie zgadza się z treścią orzeczenia (np. ustalonym stopniem niepełnosprawności), może wnieść odwołanie do Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności. Na tym etapie zastosowanie mają przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego.
Termin na wniesienie odwołania to 14 dni od doręczenia orzeczenia.
Odwołanie kieruje się za pośrednictwem powiatowego/miejskiego zespołu, który je wydał.
II instancja : Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności (organ odwoławczy od orzeczeń powiatowych/miejskich). Jeżeli wynik także nie odpowiada oczekiwaniom zainteresowanego, istnieje możliwość wniesienia odwołania do sądu powszechnego (wydziału pracy i ubezpieczeń społecznych).
Sąd powszechny : Po wyczerpaniu trybu odwoławczego w zespołach, sprawa może trafić do sądu powszechnego (wydział pracy i ubezpieczeń społecznych). Termin na odwołanie do Sądu to 1 miesiąc od dnia doręczenia decyzji II Instancji. W tym postępowaniu stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd nie jest związany ustaleniami organów administracyjnych i dokonuje samodzielnej oceny dowodów (art. 233 k.p.c.).
Sąd nie jest ograniczony materiałem dowodowym zgromadzonym przez organy administracyjne, może przesłuchiwać świadków (np. opiekunów, terapeutów), skarżącego, analizować dokumenty, powoływać biegłych. Co do zasady to Ty jako strona składasz wnioski dowodowe Sąd się do nich przychyla lub nie, ale inicjatywa jest po Twojej stronie.
Sąd, badając stan zdrowia osoby zainteresowanej, może zdecydować o konieczności powołania biegłego lub biegłych (lekarzy różnych specjalności, psychologów, rehabilitantów), którzy – po zapoznaniu się z aktami sprawy i ewentualnym badaniu – wydają pisemną opinię.
Opinia biegłych ma istotne znaczenie, ponieważ stanowi specjalistyczną ocenę medyczną i funkcjonalną.
Strony mogą brać aktywny udział w postępowaniu, zadawać biegłym pytania, a w razie wątpliwości wnosić o uzupełnienie bądź dodatkowe wyjaśnienia do opinii.
Co może Sąd?
Sąd oddala odwołanie, jeżeli nie ma podstaw do jego uwzględnienia.
W przypadku uwzględnienia odwołania sąd zmienia w całości lub w części zaskarżone orzeczenie wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności i orzeka co do istoty sprawy.
Pomoc profesjonalnego pełnomocnika jest bardzo użyteczna na każdym etapie tych postępowań. Ważny jest sposób sformułowania wniosku i odwołania, czasem udział w Komisji przed Organem. Także na etapie sądowym pomoc jest ważna i użyteczna. Pozwala czynnie brać udział w postępowaniu i reagować na każdym jego etapie, adekwatnie do potrzeb i interesu strony reprezentowanej.
UWAGA. Sąd bierze pod uwagę wszystkie przedstawione w sprawie dowody tj. np. przedstawioną przez Ciebie dokumentację medyczną, zeznania świadków, zeznania samego odwołującego się, ale KLUCZOWE znaczenie ma opinia biegłych sądowych, ponieważ to oni wspierają Sąd w wiadomościach specjalnych, jakich Sąd nie posiada – wiadomościach dotyczących Twojego stanu zdrowia i jego wpływu na Twoje codzienne funkcjonowanie, dlatego tak ważne jest wnioskowanie o biegłych odpowiednich specjalności, doświadczonych w pracy z Twoim schorzeniem, chorobą itp., w razie potrzeby składanie uwag do tych opinii, wnioskowanie o uzupełnienie opinii, a w niektórych przypadkach nawet o zmianę biegłych. To Ty jako strona wskazujesz dowody, masz inicjatywę w tym i jest to Twoje prawo, ale i obowiązek, bo to Ty wykazujesz przed Sądem dowodami, że Twoje żądanie jest uzasadnione. Dlatego ważny jest czynny i przemyślany udział w postępowaniu, skupienie się na sprawach istotnych, konkretnych, mających znaczenie dla sprawy i żądania, którego dochodzisz.
FUNKCJONOWANIE - kluczowe ustalenie przy ocenie niepełnosprawności
Przy ocenie niepełnosprawności kluczowe jest ustalenie, czy dana osoba (lub dziecko) wymaga wsparcia w codziennym funkcjonowaniu. W szczególności bierze się pod uwagę m.in.:
- Czy dziecko potrzebuje pomocy w czynnościach samoobsługowych (ubieranie, jedzenie, higiena itp.) w stopniu przekraczającym typowy zakres dla jego wieku?
- Czy ograniczenia zdrowotne wpływają na edukację i rozwój społeczny dziecka (np. konieczność nauczania indywidualnego, trudności w kontaktach z rówieśnikami)?
- Czy dorosły z niepełnosprawnością wymaga pomocy innych osób w pracy, nauce lub prowadzeniu gospodarstwa domowego z powodu swojego stanu zdrowia?
Takie pytania pomagają zobrazować, jak bardzo niepełnosprawność ogranicza samodzielność i zwykłe aktywności życiowe osoby zainteresowanej. Im większego wsparcia w życiu codziennym dana osoba potrzebuje, tym wyższy stopień niepełnosprawności może być uzasadniony.
PODSUMOWANIE
Osoby poniżej 16. roku życia otrzymują orzeczenie o niepełnosprawności (bez określania stopnia), a osoby powyżej 16. roku życia – orzeczenie o stopniu niepełnosprawności (lekki, umiarkowany lub znaczny).
Od niekorzystnego orzeczenia można się odwołać na każdym etapie: najpierw do zespołu wojewódzkiego (od orzeczenia powiatowego/miejskiego), a następnie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (od orzeczenia wojewódzkiego).
W postępowaniu przed zespołami orzekającymi oraz przed sądem warto przedstawić dowody ukazujące, w jaki sposób stan zdrowia wpływa na codzienne życie osoby niepełnosprawnej (dokumenty medyczne, opinie specjalistów, zeznania świadków).
W procesie sądowym dużą rolę odgrywają opinie biegłych – ich fachowa ocena stanu zdrowia często przesądza o wyniku sprawy odwoławczej.
Specjalizacje 
