Wprowadzenie: Tony Soprano jako symbol epoki.
Do mojej Kancelarii zgłosił się ostatnio klient, który miał bardzo zły PR – był m.in. bohaterem reportaży i artykułów prasowych oraz uczestnikiem i stroną licznych spraw sądowych. Chciał on, aby „wyprostować” mu wizerunek publiczny, ponieważ mógł mieć on wpływ – jego zdaniem na wyroki w sprawach, które się toczą z jego udziałem lub przeciwko niemu.
Złożyliśmy ofertę obejmującą szerokie wsparcie, o którym zresztą piszę na końcu artykułu. Jego przypadek przypominał mi jednak o moim ulubionym serialowym bohaterze, czyli Tonym Soprano, który, gdyby żył w realu to zarówno w Polsce jak i USA pewnie myślałby i o tym jak ocieplić swój wizerunek. Zacząłem się zastanawiać także nad działalnością ów bohatera i poniżej przedstawiam luźne i nieco z przymrużeniem oka koncepcje.
Krótko przypomnę, że 10 czerwca 2007 roku HBO zakończyła nadawanie, jak dla mnie, serialu wszech czasów, czyli Rodziny Soprano. Serial, do którego chce mi się wracać, czy to pojedynczymi odcinkami, czy całymi sezonami, dalej nie przestaje być aktualny.
Zauważam jednak, że oglądając ten serial jako osobnik znacznie młodszy, zwracałem uwagę na kompletnie inne walory niż obecnie. Dziś interesują mnie prawne aspekty działalności bossa włosko-amerykańskiej rodziny mafijnej z północnego New Jersey i o tym krótko poniżej.
Anthony "Tony" Soprano to postać nieprzypadkowa. Stworzony przez Davida Chase’a bohater The Sopranos jest nie tylko liderem mafijnego świata Nowego Jorku i New Jersey, ale także tragicznie skonstruowanym portretem współczesnego człowieka – rozdartym między przemocą a pragnieniem normalności, brutalnym instynktem a tęsknotą za bezpieczeństwem rodziny.
Jednak pod płaszczykiem psychologicznej głębi ukrywa się niezmienny fakt: Tony Soprano jest ciężkim przestępcą. W świecie realnym jego działalność, gdyby została w pełni ujawniona, musiałaby skończyć się procesem, wieloletnim więzieniem lub – w bardziej mrocznym scenariuszu – przedwczesną śmiercią.
Tony tutaj jednak nie będzie dla mnie bohaterem literackim, ale prawdziwym przestępcą, a jego historia poddana zostanie podstawowej analizie prawnokarnej, porównując amerykański (za co dziękuję mojej siostrze praktykującej prawo w USA) i polski system prawa karnego.
Zastanowię się również, dlaczego Tony tak długo pozostawał bezkarny i jak realistycznie wyglądałaby jego konfrontacja z wymiarem sprawiedliwości a także — jakie byłyby możliwe zakończenia tej mafijnej epopei.
Przestępcze imperium Tony'ego: Co naprawdę zrobił?
Tony Soprano nie był drobnym gangsterem. Zarządzał skomplikowaną, wielopoziomową strukturą przestępczą. Kierował zorganizowaną grupą, która zajmowała się haraczami, kradzieżami, napadami, wymuszeniami i nielegalnym hazardem. Zlecał zabójstwa, eliminując konkurencję i nielojalnych współpracowników. Prał brudne pieniądze, inwestując je w legalne biznesy — kluby nocne, firmy budowlane czy pralnie chemiczne. Dopuszczał się oszustw podatkowych i fałszował dokumentację księgową. Nie wahał się zastraszać świadków, by uniemożliwić im składanie zeznań.
Pod względem prawnym, Tony'emu można by przypisać praktycznie cały katalog przestępstw związanych z działalnością zorganizowanej przestępczości — zarówno tych pospolitych, jak i gospodarczych.
Dlaczego więc Tony długo pozostawał nieuchwytny?
Kluczowe znaczenie miały tutaj klasyczne mechanizmy funkcjonowania mafii. Po pierwsze, obowiązywała zasada Omertà, zmowa milczenia. W tym świecie współpraca z organami ścigania była najwyższą zdradą. Kto złamał tę regułę, ginął. Brutalny przykład stanowi los Salvatore "Big Pussy" Bonpensiero, którego zdrada kosztowała życie.
Po drugie, Tony i jego ludzie profesjonalizowali swoją działalność przestępczą. Zabójstwa były planowane z precyzją chirurgiczną. Dbano o to, by nie było świadków, a ciała ofiar znikały bez śladu. Używano kradzionych pojazdów i broni. W realnym świecie FBI szacowało, że do lat 90. amerykańska mafia miała na swoim koncie ponad tysiąc niewyjaśnionych morderstw.
Trzecim elementem była wszechobecna kultura strachu. Nawet osoby niepowiązane z mafią często bały się zeznawać, mając świadomość brutalnych konsekwencji.
Czwartym — korupcja i infiltracja. Tony utrzymywał kontakty wśród funkcjonariuszy policji i polityków, co pozwalało mu unikać zatrzymań i mieć informacje o toczących się śledztwach.
Wreszcie piątym elementem były priorytety FBI. Federalne Biuro Śledcze skupiało się na rozbijaniu całych struktur mafijnych, korzystając z ustawy RICO (Racketeer Influenced and Corrupt Organizations Act), a nie na rozwiązywaniu pojedynczych zabójstw.
Wszystkie te czynniki pozwalały Tony'emu skutecznie chronić organizację i własną osobę. Nie bez znaczenia jest też fakt, że akcja serialu toczyła się na przełomie wieków, gdy nowoczesne technologie inwigilacji dopiero raczkowały. Podsłuch w lampie w piwnicy Tony'ego był trudny do założenia i wymagał skomplikowanej operacji. Dziś kilka skryptów Pegasusa lub Hermesa wystarczyłoby służbom zdobyć obciążające go dowody.
Realistyczne scenariusze zatrzymania i procesu Tony'ego — RICO i proces federalny.
Ustawa RICO, jak podkreślają prawnicy z USA, została stworzona właśnie po to, by skutecznie zwalczać zorganizowaną przestępczość. Umożliwia ona oskarżenie osób i podmiotów zaangażowanych w działalność przestępczą prowadzoną w ramach przedsiębiorstwa. Przestępstwa takie jak wymuszenia, pranie pieniędzy, przekupstwo czy oszustwa mogą skutkować nie tylko wysokimi grzywnami, ale i wieloletnimi wyrokami więzienia.
Sprawy prowadzone w oparciu o RICO dotyczą zarówno klasycznych gangów, jak i skorumpowanych korporacji, zajmujących się na przykład handlem poufnymi informacjami czy oszustwami finansowymi. Wymagają one złożonego dochodzenia i często obejmują wielu oskarżonych.
Jeśli Tony zostałby zatrzymany, z dużym prawdopodobieństwem usłyszałby zarzuty kierowania zorganizowaną grupą przestępczą, prania brudnych pieniędzy, zlecenia zabójstw i nielegalnego prowadzenia hazardu. Kluczowe dowody to zeznania skruszonych mafiosów, takich jak Carlo Gervasi, podsłuchy z jego domu (słynna lampa) i analiza przepływów finansowych między powiązanymi z nim firmami.
Ostateczna kara? Najpewniej 25 lat więzienia lub dożywocie. Trudno wyobrazić sobie, by Tony jako człowiek głęboko przywiązany do mafijnego kodeksu honorowego, zgodził się zostać świadkiem koronnym. Nawet wizja dożywocia nie skłoniłaby go, moim zdaniem, do współpracy z wymiarem sprawiedliwości.
Postawienie zarzutów w ramach RICO obejmowałoby na pewno kierowanie zorganizowaną grupą przestępczą, zaś głównymi dowodami byłyby podsłuchy, zeznania świadków i analizy finansowe. Obrona z kolei zapewne skupiłaby się zależności od chronologii zarzutów na: podważaniu dowodów, dyskredytacji świadków, sianiu wątpliwości co do interpretacji rozmów (kody mafijne) oraz – co już jest bardziej zaawansowanym działaniem obrońców kwestionowaniem istnienia wzorca działalności przestępczej, znanego jako czyny predykatu. Kwestionowanie dowodów oskarżenia dotyczących czynów predykatu lub wykazanie, że nie spełniają one progu prawnego, mogą w wielu przypadkach osłabić sprawę przeciwko takiemu oskarżonemu.
Ponadto pewnie próbowano by wykazać brak istnienia przedsiębiorstwa bowiem RICO wymaga konkretnej działalności przedsiębiorstwa, którym może być stowarzyszenie osób fizycznych, podmiot prawny lub legalna firma. Kwestionowanie charakterystyki domniemanego przedsiębiorstwa przez oskarżenie lub wykazanie, że oskarżony nie był zaangażowany w jego działalność także często jest wykorzystywaną strategią obrończą.
Równie skuteczna obrona przed zarzutami RICO mogłaby obejmować wykazanie, że oskarżony nie miał wymaganego zamiaru angażowania się w działalność przestępczą lub świadomego uczestniczenia w przestępczym przedsięwzięciu.
Ostatnim planem strategii w sprawach RICO jest po prostu obrona proceduralna obejmująca podobnie jak w Polsce kwestionowanie błędów proceduralnych lub naruszeń praw konstytucyjnych oskarżonego, co może czasem prowadzić do niedopuszczenia dowodów lub oddalenia zarzutów.
Pomimo zapewne najlepszej obrony Tony zostałby skazany. Prawdopodobny wyrok to po kilkadziesiąt lat za każde z przestępstw – jak to się lubują amerykanie w zliczaniu kar cząstkowych bez kary łącznej. Efekt niemalże ten sam: dożywocie.
A jak wyglądałaby sprawa T. Soprano w Polsce?
W polskim systemie prawnym Tony zostałby oskarżony o:
Przestępstwo Podstawa prawna Kara
Zlecenie zabójstwa Art. 148 § 1 k.k. 10/15 lat – dożywocie
Pranie pieniędzy Art. 299 § 1 k.k. 6 miesięcy–8 lat
Wymuszenia rozbójnicze Art. 282 k.k. 1–10 lat
Organizowanie hazardu Art. 107 kks Grzywna i/lub więzienie do 3 lat
Groźby wobec świadka Art. 245 k.k. Do 5 lat
Łącznie, w przypadku skazania, groziłyby mu wieloletnie wyroki, włącznie z dożywociem. Proces toczyłby się przed Sądem Okręgowym, z dużym prawdopodobieństwem w Warszawie lub w Gdańsku, z udziałem Prokuratury Krajowej. Wyrok raczej podobny: kara dożywotniego pozbawienia wolności. Po wydaniu wyroku Tony trafiłby do jednego z najbardziej rygorystycznych polskich zakładów karnych, takich jak Rzeszów-Załęże czy Sztum, w specjalnym reżimie dla więźniów niebezpiecznych, tak zwanym statusie „N”.
Symboliczny upadek mafijnego imperium.
Choć Tony długo pozostawał bezkarny, jego los był przesądzony od samego początku. Świat mafii, choć przez lata sprawiał wrażenie niepodważalnego i nieprzeniknionego, od środka był przegniły. Zdrady, strach, intrygi, a przede wszystkim zmieniające się priorytety społeczne i rozwój nowoczesnych technologii — to wszystko prowadziło do nieuchronnego upadku.
System mafijny oparty na lojalności, przemocy i korupcji nie miał szans przetrwać w realiach XXI wieku. I choć wielu wierzyło, że zasady takie jak Omertà mogą ochronić przestępców przed odpowiedzialnością, rzeczywistość pokazała, że nawet najbardziej hermetyczne struktury w końcu pękają.
Dlatego jakby nie zaklinać serialowej albo realnej rzeczywistości Tony Soprano, mimo ogromnego sprytu i brutalności, stoi od początku na straconej pozycji a ostatecznie —— upadek Tony'ego jest nie tylko osobistym dramatem, ale symbolem upadku całej epoki, w której "honor mafii" teoretycznie był jeszcze cokolwiek wart.
Jak Tony Soprano budowałby dziś pozytywny wizerunek?
Ciekawie przedstawia się w tym kontekście kwestia, o której pisałem na wstępie a dotycząca kwestii z jaką zwrócił się do mnie Klient, czyli jak poprawić wizerunek, gdy mówią o tobie źle i masz przeszłość, której nie da się łatwo ukryć (proszę odpuścić skojarzenia polityczne…).
Gdyby Tony Soprano żył dzisiaj i chciał ocieplić swój wizerunek, postąpiłby dokładnie tak, jak radzi się dziś każdemu, kto próbuje zbudować publiczny obraz „człowieka sukcesu z ludzką twarzą”.
Po pierwsze, inwestowałby w oficjalną fasadę legalnego biznesmena. Prowadziłby szereg legalnych firm: restauracje, pralnie chemiczne, firmy budowlane. Sponsorowałby lokalne wydarzenia sportowe, organizował turnieje bokserskie i mecze dla dzieci. Występowałby jako filantrop, hojnie wspierając lokalną społeczność. Słyszelibyśmy o nim przy okazji fundowania stypendiów dla dzieci z ubogich rodzin, dotacji na renowację kościołów czy wsparcia lokalnych szkół. W ten sposób wizerunkowo stawałby się "lokalnym patriotą", człowiekiem sukcesu, który pamięta o swoich korzeniach.
Po drugie, Tony nie mógłby dziś zlekceważyć roli mediów społecznościowych. Zainwestowałby w profesjonalną obsługę swoich kanałów. Na Instagramie widzielibyśmy zdjęcia z rodzinnych obiadów, relacje z meczów Meadow i AJ-a, a także z charytatywnych wydarzeń. Na LinkedIn kreowałby się jako "CEO i inwestor społeczny". Facebook i TikTok zapewniałyby mu zasięgi — od sponsorowanych postów po zabawne filmiki pokazujące zwyczajne życie przedsiębiorcy z New Jersey. Pojawiałyby się kontrolowane przecieki: Tony ratuje podupadłą dzielnicę inwestycjami, Tony wspiera walkę z bezdomnością w Newark. Społeczność zaczęłaby utożsamiać go z lokalnym patriotą, filantropem i człowiekiem sukcesu.
Po trzecie, zatrudniłby sztab PR-owców i prawników medialnych. Ci pierwsi zarządzaliby kryzysami, przekonując, że wszystkie oskarżenia to nieprawdziwe pomówienia. Ci drudzy pilnowaliby, by każda wzmianka o nim w mediach była co najmniej neutralna. Agencje kreatywne pisałyby artykuły sponsorowane w lokalnych i stanowych gazetach, w których Tony przedstawiałby się jako człowiek, który zna życie, bo sam wyszedł z trudnej dzielnicy i teraz pomaga innym.
Nie bez znaczenia byłby także tzw. rebranding moralny. Tony kreowałby się na obrońcę tradycyjnych wartości: rodziny, wspólnoty, religii. Byłby orędownikiem lokalnej gospodarki, wspierałby małych przedsiębiorców, organizowałby Tydzień Małych Przedsiębiorstw, promując lokalnych rzemieślników i restauratorów.
Wreszcie, dzięki sponsoringowi, na jego wydarzeniach pojawialiby się sportowcy, aktorzy i influencerzy. Publiczność widziałaby Tony'ego w towarzystwie popularnych osób, co podnosiłoby jego wiarygodność. Oczywiście w razie pytań o przeszłość pojawiałaby się standardowa linia obrony: pomówienia, brak dowodów, nagonka na człowieka sukcesu.
Ale tak jak mówiłem klientowi — to wszystko działa, owszem, ale tylko wtedy, gdy za wizerunkiem stoi choćby częściowa zmiana postawy. Jeśli cała przestępcza działalność ukryta jest tylko głębiej, pod kolejnymi warstwami słupów, funduszy i anonimowych kont, to prędzej czy później prawda i tak wyjdzie na jaw.
Do czasu podjęcia decyzji, w którą stronę idziemy ten plan wyglądałby jednak mniej więcej tak jak niżej.
Oficjalna fasada: Legalny biznesmen.
Tony intensywnie inwestowałby w budowanie swojego "oficjalnego" profilu jako przedsiębiorcy: prowadziłby legalne firmy (restauracje, sieci pralni chemicznych, firmy budowlane). Sponsorowałby lokalne wydarzenia sportowe (turnieje bokserskie, mecze baseballowe dzieci). Występowałby jako filantrop pomagający "lokalnej społeczności".
Przykład:
Fundowanie stypendiów dla dzieci z biednych rodzin
Dotacje na renowację kościołów lub szkół
Drobne fundacje typu "Soprano Foundation for Community Development".
Efekt:
Tony przedstawiałby się jako: "lokalny patriota" i "człowiek sukcesu z klasy robotniczej", który "oddaje coś społeczeństwu".
Social media i nowoczesny PR.
Tony zainwestowałby w profesjonalną obsługę mediów społecznościowych: oficjalne konto na Instagramie pokazywałoby zdjęcia z rodzinnych obiadów, mecze Meadow i AJ-a, charytatywne wydarzenia, LinkedIn - profil publikowałby profil jako "CEO i inwestor społeczny, Facebook - profil wykupywałby sponsorowanie postów promujących lokalne inicjatywy, TikTok - profil (przez młodsze osoby z otoczenia) promowałby zabawne krótkie filmiki ze "zwyczajnego życia przedsiębiorcy z New Jersey",
W Internecie pojawiałyby się kontrolowane przecieki: "Tony Soprano ratuje podupadłą dzielnicę przez inwestycje", "Tony Soprano wspiera walkę z bezdomnością w Newark".
Zatrudnienie ekspertów od wizerunku.
Tony zatrudniłby zespół PR-owców i doradców: spin doktorzy zarządzaliby kryzysami ("Nieprawdziwe oskarżenia! Tony padł ofiarą pomówień"), prawnicy medialni pilnowaliby, by każda wzmianka o nim w mediach była pozytywna lub neutralna, agencje kreatywne pisałyby o nim artykuły sponsorowane w lokalnych i stanowych gazetach.
Strategia: Nie negować przeszłości — tylko ją przekształcać: "Tak, pochodzę z trudnej dzielnicy. Wiem, jak wygląda bieda. Dlatego inwestuję w lepsze jutro."
Rebranding moralny: "człowiek z zasadami". Tony wykreowałby siebie jako: Obrońcę tradycyjnych wartości: rodzina, wspólnota, religia, Zwolennika lokalnej gospodarki: wspieranie małych firm, Człowieka, który szanuje lojalność i uczciwość (oczywiście we własnej definicji).
Przykład: Organizowanie "Tygodnia Małych Przedsiębiorstw" w New Jersey, gdzie promowałby lokalnych rzemieślników, piekarzy, restauratorów.
Wykorzystanie celebrytów i influencerów.
Tony — poprzez sponsoring — zbudowałby relacje z popularnymi postaciami lokalnymi: Sportowcy, raperzy, aktorzy serialowi z New Jersey byliby zapraszani na eventy Tony'ego,Influencerzy pokazywaliby się w jego restauracjach lub na imprezach fundacyjnych.
Efekt: Publiczność utożsamiałaby Tony'ego z "cool" miejscem i "właściwymi ludźmi".
Minimalizacja powiązań przestępczych.
W razie pytań o jego działalność: oficjalna linia obrony — "Pomówienia, brak dowodów, nagonka na człowieka sukcesu",
W rzeczywistości działalność przestępcza byłaby jeszcze głębiej ukryta: przez warstwy firm słupów, anonimowe fundusze inwestycyjne i zagraniczne konta.Tony wiedziałby, że wizerunek medialny jest dziś tak samo ważny, jak kiedyś strach i siła.
Podsumowanie.
W dzisiejszych czasach Tony Soprano:
Dawniej (w serialu) Dziś (w nowoczesnej rzeczywistości)
Strach i przemoc PR, media, pozytywny storytelling
Kontakty w policji Kontakty w agencjach PR i u prawników
Omerta i lojalność Budowanie marki osobistej
Wymuszanie haraczy Inwestycje w "odbudowę społeczności"
Nowoczesny Tony Soprano to przedsiębiorca-filantrop, uśmiechający się w instagramowych postach, rozdający czeki na akcjach charytatywnych — a jednocześnie skrycie utrzymujący swoją prawdziwą przestępczą sieć, jeszcze lepiej ukrytą pod warstwami legalności i mediów.
Tak dziś to właśnie wygląda i tylko budżety ograniczają sprawność tych działań a tym samym wyłącznie pieniądze determinują czas efektywności działania tych przedstawionych środków.
Dla mnie Tony Soprano to fascynujące studium osobowości z pogranicza psychopatologii. Widzimy u niego wyraźne cechy zaburzenia osobowości antyspołecznej i narcystycznej (DSM-5), przewlekłą depresję i lęki, a także traumatyczne dzieciństwo, w którym dominowały przemoc i chłód emocjonalny matki Livii.
Terapia z dr Melfi była w serialu przełomowym zabiegiem narracyjnym. Pokazała próby wewnętrznej walki Tony'ego z samym sobą — walki, która ostatecznie zakończyła się jego upadkiem.
Jeśli Tony istniałby naprawdę, jego los byłby, moim zdaniem, nieuchronny. Proces, długie lata więzienia lub brutalna śmierć. A jeśli chodzi o ocieplanie wizerunku? Cóż, jak pokazuje historia — wizerunek można poprawić, ale jeśli fundamentem jest przemoc i przestępczość, wszystko w końcu runie.
W rzeczywistości nie wygrywają bowiem najsilniejsi, lecz ci, którzy potrafią dostosować się do zmieniających się reguł gry.
Tony nigdy nie potrafił — i dlatego, jak wielu przed nim, został przez historię zmieciony.
Źródła naukowe i prasowe:
• Annachiara Mariani, Masculinities, femininities and gender roles in HBO’s The Sopranos, academia.edu
• Treating through The Sopranos: A biopsychosocial approach, BJPsych Open, Cambridge University Press
Specjalizacje 
